newbahar

Günümüzde dinî meselelere yaklaşıma bu açıdan baktığımızda karşımıza çıkan tablo şudur:

Çağımız, her şeyden önce enaniyetler çağıdır. Ferdî enaniyetler alabildiğine okşanmakta, insana "kendi olması!" felsefesi açısından yaklaşılmakta, bu felsefe ise, onu kendi üzerindeki beşer-üstü bir otoriteden bağımsızlaştırma temeline dayanmaktadır. Bu maksatla da bilgi yüceltilmektedir. Kimse inkâr edemez ki, ilim yüce bir değerdir; âlim, Peygamber'den sonra en yüksek mertebenin insanıdır ve Peygamber vârisidir. Kur'an, ilmin insanı Allah karşısında haşyete, mutlak tevazua götürdüğünü, daha da öte Allah karşısında gerçek manâda haşyet duyanların, yani O ve eserleri karşısında saygı ve ürpertiyle kendilerinden geçenlerin ancak âlimler olabildiğini beyan buyurur. Ne var ki, günümüzde yüceltilen bilgi, ilim mertebesine yükselmemiş bir bilgi olduğu ve insan enaniyetine hizmet gayesi güttüğü için, Firavun ve Karun örneğinde olduğu gibi insanı Allah'tan uzaklaştırmakta, bu bilgi dinî bilgi ve ona sahip olanlar dinî sahanın uzmanları da olsa, sahibine Allah karşısında "Sen Sen'sin, ben benim" dedirtebilmektedir. Bundandır ki, hakkında konuşurken insanın en çok dikkatli olması gereken saha din ve dinî meseleler olduğu, çünkü bu sahada konuşmak, "Allah'ın bu meseledeki hükmü budur!" manâsına geldiği halde, günümüzde bir takım "uzman"lar ve "aydın"lar din ve dinî meselelerde endişesiz konuşabilmektedir.

İkinci olarak, yukarıda arz edildiği gibi, İslâm, bir teori değildir; o, yaşanan bir süreçtir, hayatın ta kendisidir. Dolayısıyla o, tamamen kendisiyle başlayıp, kendisiyle devam eden bir aksiyon içinde gerçek manâsını bulur ve anlaşılır. O, bir insanın anne karnına veya bir tohumun toprağa düştüğü andan itibaren geçirdiği sürece benzer bir süreç takip eder; kâinatın yaratılış süreci gibi, kendi zaman ve mekân boyutlarını da bizzat kendisi oluşturur. Dolayısıyla o, başka zaman, mekân ve şartlara adapte edilemeyeceği gibi, bu zaman, mekân ve şartlarda gerektiği gibi anlaşılamaz ve bu zaman, mekân ve şartların problemleri temelinde ele alınıp yargılanamaz. Bu problemlere, sanki onun pratiği tarafından üretilmiş gibi cevaba da zorlanamaz. Allah adına ve O'nun rızası, iradesi istikametinde atılan bir adımla başlayan ve kendine ait aksiyon-düşünce salih dairesini oluşturan İslâm, bu salih daire içinde kendisini gerçekleştirir. Dolayısıyla İslâm'ın, itikad, ibadet ve ahlâk dışında kalan, özellikle muamelâtın muhkemât dışında kalan zamana ve şartlara bağlı meseleleri, İslâm'ın bizzat oluşturmadığı, yön vermediği içtimâî zeminlerde sağlıklı olarak konuşulamaz. Ama ne yazık ki İslâm ve İslâmî meseleler en az bir asırdır bir takım "uzman"lar ve "aydın"lar elinde bu yanlışa kurban edilmekte, bir asırdır tekrarlanan bu hatayı, günümüzdeki bu bir takım "uzman"lar ve "aydın"lar da işlemeye devam etmektedirler.

Asıl Mesele ve İçtihad Konusu

Günümüzde İslâmî meseleler üzerinde konuşurken yapılan en büyük hatalardan birisi de, Müslümanların problemlerinin temelinde siyasî-içtimaî meselelerin yattığı, buna karşılık açık olması gereken içtihad kapısının açık tutulamadığı düşüncesidir. Oysa, ne Müslüman dünya olarak son bir-kaç asırdır yaşadığımız ve İslâmî diye ele aldığımız meselelerin temelinde, ne asırlar içinde yoğrulmuş İslâmî gelenekte, ne de yukarıda özelliklerinden söz ettiğimiz seviyedeki gerçek âlimler tarafından, hem de münazara ve müzakerenin en yoğun olarak cereyan ettiği, bunlar için gerekli fikir hürriyetinin en geniş manâda yaşandığı asırlarda tedvin edilmiş emsalsiz İslâmî ilimlerde eksiklik ve bundan dolayı içtihad ihtiyacı yatmakta değildir. Meselenin temelinde, "Bir kavim, içindekini değiştirmedikçe, Allah da onların durumunu değiştirmez" (Enfal/8: 53) düsturunun ifade ettiği gerçek yatmaktadır. İçtimaî çöküşlerde ana faktör, bir toplumda, halka da sirayet etmekle birlikte, bilhassa ona yön verenlerde görülen gerçek iman ve amel noktasında zaafa düşülmesidir. İslâm adına dünya hayatının medd ü cezirleri, hayata yön veren imanın niteliğine, bu imanın tezahürü olarak amele bağlıdır. Dolayısıyla, hayatın tamamı manâsında içtimaî sahada başarı ve üstünlüğün sağlanması, problemlerin çözümü için, özellikle önde gelenleri başta olmak üzere mü'minlerin imanda derinleşmesi, imanla küfrü birbirinden ayıran kesin sınırların akla, zihne ve kalbe nakş olup, sonra da olduğu gibi amel halinde pratiğe dökülmelerini sağlamak gerekir. Modernist cereyanların ortaya çıktığı dönemlerden bugüne üzerinde durulması gereken ana mesele bu idi ve halâ budur. Çünkü:

Modern çağlarda Batı'da tabiî bilimlerin alabildiğine gelişmesiyle, Kitab-ı Mukaddes'teki bazı ifadelerin bilimsel gelişmelerle çatışır görünmesi ve ortaya çıkan bilim-din kavgası neticesinde Batı'da İlâhî Vahy, beşer aklının karşısında çok noktada âdeta teslim-i silâh etti. Ortaya çıkan ve tarihte benzeri görülmemiş inkâr fırtınası İslâm dünyasına da sirayet edip, kalplerde, zihinlerde, ferdî ve içtimaî hayatta Müslümanlık binasını da sarstı. Yapılması gereken, Müslümanlık binasının önce bu fırtınadan korunması, kapı ve pencerelerinin sağlamlaştırılıp sıkı sıkıya kapanması ve kalplerin ve zihinlerin yabancı akım ve istilâlardan korunarak, İslâm'ın mesajıyla güçlendirilmesiydi. Böyle bir zamanda, hikmet-i vücudu ve aslî kimliğini bir bakıma yitirmiş olan siyasî ve içtimaî sahalarda 'ıslah' maksadıyla 'İçtihad' kapısını zorlamak, 'inkâr' fırtınası karşısında pencerelerinin camları kırılmış Müslümanlık binasının kapısını da ardına kadar açmak demekti. Ama ne yazık ki, bu kapı zorlandıkça zorlandı. Oysa, aslında her zaman açık bulunan bu kapıdan girmeye, Bediüzzaman hazretlerinin işaret buyurdukları şu altı engel vardı:

Birincisi: Nasıl ki kışta, fırtınaların şiddetli olduğu bir zamanda dar delikler bile kapatılır ve yeni kapılar açmak hiç bir şekilde akıl kârı değildir; aynen bunun gibi, münkerler zamanında ve ecnebî âdetlerin istilâsı anında ve bid'atların çoğalması, dalâletin artması hengâmında meseleleri içtimaî sahaya hasredip içtihad hevesiyle ortaya çıkmak, İslâm sarayında yeni kapılar ve duvarlarında düşman savaşçıların gireceği delikler açmak manâsına gelir.

İkincisi: Din'de önce iman esasları, sonra İslâm'ın şartları, sonra diğer ibadetler, temel muamelat düsturları veya haramlar-helâller, ahlâk kaideleri ve ukûbâtın da temelini oluşturan hadler gelir. Bütün bu hususlar Zarurat-ı Dîniye olup, bunlar İslâm'ın asgarî % 95'ini teşkil eder ve bunların hiç birinde ciddî ihtilâf olmadığı gibi, "mevrid-i nassta içtihada mesağ yoktur" kaidesince, bu sahalarda içtihad da söz konusu değildir. Ayrıca, bu esaslar besin ve gıda hükmündedir. Şu zamanda terke uğruyor ve aşağılanıyorlar. Öyleyse, bütün himmet ve gayreti onların ikamesi ve ihyasına harcamak gerekirken, İslâm'ın yüzde beşini bile teşkil etmedikleri halde, sanki tamamını teşkil ediyormuş ve İslâm zamana, şartlara göre değişmesi gereken bu ihtilâflı hususlardan ibaretmiş gibi, bütün dikkati onun bu nazariye ve fürûat kısmına çekip, bu kısımda onun temellerine, zaruriyâtına âdeta dinamit yerleştirme manâsında içtihad hevesiyle hareket etmek, ancak ihanete varan bid'at bir hareket olabilir.

Üçüncüsü: Nasıl ki, çarşıda mevsimlere göre satılan ve teşhir olunan mallar değişiyorsa, tıpkı bunun gibi, tarihte, medeniyet-i beşeriye ve insan toplumlarında da her çağda ayrı bir meta' revaç bulmaktadır. Selef-i Salihîn asrında en revaçta olan meta', Allah rızası için O'nun muradını Kelâmı'ndan çıkarmak ve Nübüvvet ruhu ve Kur'an sayesinde kapıları sonuna kadar açılan Âhiret Âlemindeki ebedî saadeti kazanma ve kazandırma vasıtalarını elde etmekti. Dolayısıyla, o zamanda kalbler, ruhlar, zihinler bütün güçleriyle bu sahada çalıştıklarından, sohbetler, yazışmalar, hadiseler, kısaca olup biten her şey bir muallim hükmüne geçiyor ve kabiliyetler çabuk geliştiğinden kısa bir zamanda içtihad etme mertebesine ulaşılabiliyordu. Fakat, bu zamanda modern medeniyetin tahakkümü, tabiî ve materyalist felsefenin tasallutu ve hayat şartlarının ağırlaşmasıyla fikirler, kalpler, himmet ve ilgiler dağılmış ve dolayısıyla safiyane içtihad etmek oldukça zorlaşmış bulunmaktadır.